Nguyễn Ðồng
Có hai điều vẫn thường gây chướng ngại cho chất nghệ thuật tạo hình: cái trang trí và cái văn chương.
Khuynh hướng trang trí đánh lạc vẻ đẹp tạo hình thành một thứ đẹp trang trí hình thức, bề ngoài, một thứ đẹp không thiếu ngon lành, nhưng thiếu sinh khí, một thứ đẹp trơ trẽn, mới đầu thì bắt mắt, nhưng rồi làm ngủ cảm thức thưởng ngoạn ngay sau đó.
Khuynh hướng văn học chỉ nhằm đưa tác phẩm tạo hình ra ngoài cái biên giới ý nghĩa tạo hình của nó: vẻ đẹp lý tưởng, trong chiều hướng đó, được thay thế bằng những bóng dáng của một thứ đề tài văn chương, hay đúng hơn chỉ là một thứ chữ nghĩa làm bằng những hình ảnh thu nhặt ghi chép sao cho những đôi mắt đã quen và chỉ cần tri giác những gì xảy ra trong đời sống thường ngày có thể đọc được tác phẩm một các dễ dàng. Những hình ảnh có thể đọc được ấy sẽ đưa người thưởng ngoạn vào câu chuyện bằng hình hơn là đưa vào sự thưởng thức trong tinh thần tạo hình. Những hình ảnh ấy làm tác phẩm trở nên một thứ minh họa. Với một đề tài ấy lấy làm thí dụ như Mùa Thu chẳng hạn, cái nhìn văn học sẽ chỉ nhằm đọc qua những hình tượng cụ thể như là một bầu trời, hay nhũng chiếc lá rụng, hay một loài hoa nào đó, hay một nhan sắc nào đó trong tình trạng tượng trưng cho mùa; trong khi nếu giả như thật sự những hình tượng như thế đó có mặt trên tác phẩm thì cũng chỉ có mặt như một cái cớ cụ thể — cái cớ giản dị và tầm thường như chính cái cụ thể tính của tác phẩm — còn tất cả ý nghĩa tạo hình được mong mỏi đánh thức thì hoàn toàn nằm ở bên kia vòng rào cụ thể của cái cớ. Cái cớ chỉ để làm một cách bắt đầu lên đường, và đòi hỏi được quên đi.
Trong căn phòng ấm cúng với một số ít diện tích dể treo tranh và một số đèn rọi nhiều lắm cũng chỉ vừa đủ sáng, khoảng hơn 10 tác phẩm của Thái Tuấn đã cho tôi các thích thú đồng tình về một cố gắng nào đó để không ngớt chống chọi với cái cớ cụ thể nói trên, cái cớ chỉ được mượn tạm để bắt đầu tác phẩm. Vâng, để bắt đầu tác phẩm thôi, để khởi hành thôi. Vì, cho dù bức tranh đã được hoàn tất và được ký tên, đã hiện diện ra đó như một đồ vật, thì qua cái bức tranh — cái món đồ vật cụ thể đó — tác phẩm thật sự vẫn không ngớt được tiếp tục làm việc trong tâm hồn người vẽ tranh, cũng như không ngớt được tiếp tục sống và chuyển biến trong tâm hồn người xem tranh. Và sức mạnh (khả năng gây xúc cảm) của tác phẩm còn tiếp tục toát ra mãi ngày nào nó còn đánh thức được ý niệm tạo hình ở mỗi cơ hội bắt gặp cuộc trao đổi đối thoại qua ngõ của những thị giác.
Những bức tranh đều có hình tượng cụ thể, đều có đề tài là thế này hay thế nọ, nhưng cái sẽ đánh thức óc thưởng ngoạn không bao giờ được tìm thấy trong những đề tài ấy, mà trái lại chính là trong cái không khí đặc biệt toát lên từ những vùng màu tối hay những khoảng sáng, như những hương thơm của bông hoa. Một vài bức — như bức phong cảnh có con đường phố treo ở góc trong, hay bức khỏa thân (độc nhất trong phòng) — hãy còn vướng cụ thể tính của đề tài và đồng thời hơi nặng những mầu sắc ngon mắt; nhưng đây là những bức ít nhất Thái Tuấn nhất. Chỉ riêng ở những bức này, cái không khí đặc biệt nói trên rất ít khi được đánh thức.
Trong những bức còn lại, phần lớn những khoảng mầu rộng của Thái Tuấn đều thành công. Thật ra tôi không biết có nên gọi là những "khoảng mầu" hay không, vì mặc dầu ông đã làm việc đủ để có những mầu "đẹp," những khoảng rộng với sắc độ thay đổi tinh vi thường dẫn khởi một không khí, cái không khí mà người ta sẽ có thể có khuynh hướng gọi là một thứ nostalgie, nếu muốn dùng cái ngôn ngữ văn học, để có một cách chỉ định một thứ không khí tự tại, một thứ không khí dư đủ sức sống riêng để có thể làm người xem lãng quên mầu sắc cụ thể của nó. Trên những khoảng rộng mầu sắc — không khí ấy, những dấu nhấn sáng hiện ra như những dấu nhấn của một cảm thức lẻ loi.
Trong hội họa, bố cục vẫn là một thứ quan niệm bắt buộc cụ thể. Có lẽ chỉ trong phong trào nghệ thuật trừu tượng mới có một khuynh hướng tìm cách bỏ trốn bố cục, khuynh hướng mà người ta đã tạm gọi là vô tiêu (afocal), không có tiêu điểm, nghĩa là không có bố cục. Trong tất cả trường hợp khác, bố cục luôn luôn là một vấn đề, đòi hỏi giải pháp riêng của người sáng tạo. Những dấu nhấn đã để lộ một quan niệm của Thái Tuấn về bố cục, một cách sử dụng ánh sáng để chỉ nhằm gợi hơn là cho đọc thấy một sự diễn tả.
Cái nhìn văn học có thể mặc tình khám phá những dấu nhấn ấy như những dấu chỉ lẻ loi: một hình bóng quạnh quẽ, một cái cây đơn độc, một chiếc thuyền con, một bông hoa, một điểm sáng nhỏ nhoi khiêm tốn không đủ soi tỏ những nền rộng hoài hương. Nhưng tôi nghĩ nghệ thuật của Thái Tuấn được cảm thông bên ngoài những hình tượng cụ thể ấy. Cũng như vẻ đẹp của tranh Thái Tuấn sẽ được nhìn ngắm vượt ngoài những giải pháp kỹ thuật mà ông có khuynh hướng giản lược trong số ít mầu sắc và ánh sáng quen thuộc cùng với nét vẽ của riêng ông. Tôi bỗng nghĩ tới bức tranh Hóa Thân, cách đây đã lâu rồi, mà tôi đã rất thích hồi đó: ở phòng tranh của Thái Tuấn ngày nay, trong từng bức tranh, tôi cũng có cảm tưởng như bắt gặp được sự hóa thân hay nhập thể của cảm thức mỹ thuật, trong mỗi trường hợp riêng lẻ.
Huỳnh Hữu Ủy
Những ai có lưu tâm về hội họa và yêu thích nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại có lẽ đều vui mừng khi dự án Thái Tuấn do hội VAALA và tạp chí Thế Kỷ 21 tiến hành tổ chức đang bước tới những phút chót. Triển lãm tranh Thái Tuấn sẽ mở cửa ở Hoa Thịnh Ðốn vào giữa tháng Chín, vào dịp đó tập album Thái Tuấn sẽ được giới thiệu, rồi những buổi ra mắt sách và gặp gỡ với Thái Tuấn sẽ được tiếp tục ở các địa điểm khác: Los Angeles, Montreál, Paris.
Là một người mê hội họa, đặc biệt quan tâm đến các sinh hoạt trong lĩnh vực này, thường xuyên để ý đến sự hình thành và phát triển của nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại, tôi chờ đợi những ngày sắp đến với nhiều niềm vui và hy vọng. Tôi đã có vài dịp ghi chú về Thái Tuấn hồi còn ở trong nước cũng như trên một ít tạp chí ở hải ngoại, nay nhân dịp này xin chú thích thêm vài dòng nữa về người họa sĩ mà tôi cho là có một vai trò khá đặc biệt giữa nền nghệ thuật mới của đất nước.
Khuôn mặt của Thái Tuấn nổi bật giữa nền nghệ thuật đương đại, giữa những chân dung khác nhưng Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Trung, Nguyễn Phước, Trịnh Cương, Nguyễn Gia Trí... Ðó là một điều hết sức rõ ràng rồi. Tôi chỉ muốn nói thêm: Thái Tuấn là một họa sĩ đam mê nghề vẽ của mình, đã hiến hết đời mình cho thế giới của cái đẹp một cách vô cùng trân trọng. Suốt hơn bốn mươi năm qua, Thái Tuấn chậm rãi bước đi giữa sơn, cọ, giá vẽ và bút mực một cách năng nổ nhưng giản phác, bình đạm. Cung cách ấy hẳn nhiên là đã phát lộ từ chiều sâu của một thế giới tinh thần đã được tinh lọc. Thái Tuấn ít nói, nhỏ nhẹ và khi cầm bút vẽ hay viết đều phát biểu rất khiêm tốn, tự nhiên và thanh tĩnh.
Nơi căn nhà nhỏ của anh trong một con hẻm ở khu đường Yên Ðổ (xóm Tân Ðịnh) đi vào, tôi được dịp quen biết Bùi Xuân Phái, rồi sau đó được nói chuyện, gặp gỡ, trao đổi rất nhiều lần với anh Phái, và vào những ngày ấy tôi có một chút nhận xét về hai người nghệ sĩ này: họ khá giống nhau ở cung cách sống đơn giản, tử tế và khiêm cung, thường giúp đỡ những bạn văn nghệ khác, không chiếu trên chiếu dưới, không bao giờ lạm dụng tiếng tăm và cây bút của mình đối với người khác. Bùi Xuân Phái vẽ dễ dàng hơn Thái Tuấn, lúc nào cũng vẽ được, bạ gì cũng vẽ được; Thái Tuấn thì có hơi khác, vẽ cẩn thận và đằm thắm. Nhưng điều đáng kể là cả hai cây cọ này đã xây dựng được thế giới riêng của mình một cách thực độc đáo, riêng biệt và đầy cá tính.
Ðiều này mới trông có vẻ đơn giản, vậy mà không phải dễ đâu, bởi vì khi đề cập đến thế giới riêng của họa sĩ chính là vấn đề bút pháp. Bút pháp là tất cả khí lực từ đáy sâu của tâm hồn, cùng với sự đầu tư lâu dài của việc tìm kiếm, nghiên cứu, học hỏi của nghệ sĩ. Bút pháp là nét và màu, là bản lĩnh và sự độc đáo của riêng mình. Có người suốt đời đi tìm và chẳng bao giờ tìm được cái gì riêng cho mình. Bùi Xuân Phái và Thái Tuấn thì khác: khi đến với nghệ thuật, ngay từ những bước chập chững đầu tiên cách đây đã nửa thế kỷ, họ nhìn sự vật rồi nhìn vào chính lòng mình, và họ bắt gặp ngay con đường và tiếng nói của mình. Rồi cứ thế, họ tiếp tục đi. Cái tài tình của Phái và Thái Tuấn là nếu cũng như thế mà ở một người khác thì có thể rất đơn điệu, nhàm chán, nhưng ở họ lại tỏa ra cái sức mạnh thu phục và quyến rũ rất sâu thẳm. Có những bức tranh của Thái Tuấn và Bùi Xuân Phái, tôi nhìn ngắm mãi năm này qua năm khác và chẳng bao giờ thấy chán, quả là thực lạ lùng. Cái khéo tay đối với một người cầm bút vẽ là cần thiết, nhưng khéo tay chưa đủ để làm thành bút pháp. Ðôi lúc, cái vụng về lại tỏa ra được ánh sáng của một bực thầy có nội lực thâm hậu. Tôi mê và khoái cái vụng và thô trong tranh của Phái và Thái Tuấn.
Cả mười năm nay, từ lúc Thái Tuấn di cư sang Pháp, tôi chưa được gặp lại. Mặc dù vậy, chúng tôi vẫn thường xuyên liên lạc với nhau qua thư tín, một đôi lần với nhau qua thư tín, một đôi lần nói chuyện bằng điện thoại viễn liên. Bức tranh nào mới vẽ của anh, tôi cũng được xem qua tấm hình chụp lại. Tôi rất mừng mà thấy anh có một sức làm việc bền bỉ tuyệt diệu: sắp bước vào tuổi tám mươi, anh vẫn chưa run tay, nét và màu luôn luôn sắc sảo, tỏa ra một khí độ đặc biệt. Năm trước, nhận được tấm hình chụp bức tranh vẽ một thiếu nữ của anh mà tôi rất thích, sau đó tôi thấy anh in lại trên tạp chí Thế Kỷ 21, số xuân Bính Tý. Hỏi thăm vài chi tiết chung quanh tấm tranh này, tôi được biết trong kỳ triển lãm ở vùng Loiret, có ba mươi họa sĩ các nơi gởi tranh đến, gồm cả chuyên nghiệp lẫn tài tử, bức này đã được hội đồng giám khảo tặng thưởng Premier prix de la peinture vì họ cho là mới lạ bởi tính cách đơn giản và sự tĩnh lặng của nó. Tôi cũng thấy như vậy, và càng thêm tin rằng người ta vẫn có thể đồng cảm trước cái đẹp: chính là cái nhìn có tính cách chia sẻ của tôi và hội đồng chấm giải kia trước bức tranh này.
Cái vụng về thanh nhã trong tranh Thái Tuấn từ bao nhiêu năm nay đã chinh phục tôi và biết bao nhiêu người yêu tranh của anh ở trog nước, thì nay cũng đã có dịp chinh phục một số người phương Tây nữa. Quả là, cái riêng, cái chung của con mắt và tấm lòng trước cái đẹp vẫn có quy luật của nó vậy.